Terugblik jongerenprogramma European Cultural Heritage Summit Berlijn

Tegelijk de European Cultural Heritage Summit in Berlijn, was er een speciale youth summit voor erfgoedprofessionals, -studenten en -vrijwilligers van 19 t/m 22 juni. Een groep van zo’n 50 jongeren in de leeftijd van 18 – 30 jaar, uit 16 verschillende landen, wisselde met elkaar van gedachten in workshops, presentaties en excursies. Het jongerenprogramma werd mogelijk gemaakt door de provincies Brabant, Noord-Brabant, Gelderland en Overijssel en het Kenniscentrum voor Immaterieel Erfgoed Nederland (KIEN) in samenwerking met Europa Nostra. De summit is één van de grote evenementen was van het Europees Erfgoedjaar. Projectmedewerker van het Europees Erfgoedjaar in Nederland, Floor, was aanwezig en doet hier verslag.

Terug in Nederland, een paar dagen na de youth summit, loop ik in gedachten nog steeds in Berlijn – bij uitstek een plek om te reflecteren op erfgoed met de verschillende geschiedenislagen letterlijk zichtbaar in het straatbeeld. Waar op de ene plek iets wordt neergehaald, rijzen oude gereconstrueerde gebouwen een straat verder weer op. Het was een vol programma, met een energieke groep bewogen jongeren die allen op hun eigen manier in het erfgoedveld werken en leven. De één beoefent een ambacht of is ‘re-enactor’, de ander is onderzoeker of medewerker bij een erfgoedorganisatie. Zo zal ook iedereen iets anders meenemen uit de bijeenkomst. Ik deel hier een paar onderdelen die bij mij zijn blijven hangen.

Representatie in erfgoed & de rol van  jonge erfgoedwerkers
Na de opening en een dansfeest in een museum op dinsdag, begint op woensdag het inhoudelijke programma. We kunnen kiezen uit verschillende workshops, presentaties en ‘heritage hikes’. Het programma kwam tot stand door ingezonden onderwerpen van de deelnemers, die vanwege hun verscheidenheid onder thema’s zijn gebundeld. Ik woon een sessie bij over representatie binnen erfgoed. De Nederlandse Dyonna Benett daagt met stellingen de groep uit hun standpunten omtrent de omgang met koloniaal erfgoed te kiezen en te onderbouwen. Discussies over bijvoorbeeld wat te doen met koloniale standbeelden en straat-/schoolnamen spelen namelijk in verschillende Europese landen. Van wie moeten initiatieven komen, burgers of overheden? Wat vind je vanuit jouw positie als erfgoedwerker?

 

De Britse Georgia Bates vertelt bevlogen over ‘disability heritage’ en hoe belangrijk het is voor een minderheidsgroep om zich vertegenwoordigd te zien in de geschiedenis en het erfgoed van hun land. Toegankelijkheid van een museum is één ding, maar werkelijke inclusie binnen wat getoond en verteld wordt, is een ander. De wil is er soms wel bij curatoren, zegt Bates, maar dan belemmert angst het verkeerd aan te pakken werkelijke oplossingen. Maar, zegt ze, als het ook gelukt is om problemen rond gevoelige terminologie en presentatie rondom slavernij aan te pakken (Engeland heeft twee slavernijmusea), dan moet dit ook kunnen.

Kernboodschap? Laat je angst en vooronderstellingen je niet in de weg staan, bevraag mensen en groepen uit de samenleving die nog geen stem krijgen, maar ook: maak besturen en organisaties inclusiever en representatiever voor de samenleving. De rol van jongeren in dit alles? De kracht van de frisse blik, niet bang zijn voor verandering. Wees kritisch binnen je eigen werk en organisatie, neem gevestigde systemen en orde die voor jou al in stand zijn gezet niet voor lief aan. Wees je bewust van de kracht van woorden en presentatiekeuzes en van de emoties die spelen rond een onderwerp. Wie sluit je in? Wie sluit je uit?

 

Wanneer is iets ‘erfgoed’, eigenlijk?
Verderop in de zaal gaat de groep terug naar de basis van dit alles, en discussieert aan de hand van voorwerpen over wat erfgoed eigenlijk ‘erfgoed’ maakt. Conclusie: zonder dat je de context weet, is dat haast niet te bepalen. Wat iemand wel of geen erfgoed vindt, wordt voor een groot deel gekleurd door diens referentiekader. “So, both everything, and nothing, could be heritage?”, merkt een deelnemer op. Om het makkelijk te maken. Tussen de verschillende deelnemers lijkt er soms impliciet een verschil tussen de connotatie van ‘erfgoed’, en of die bij voorbaat positief is, of ambivalent. Zo is bijvoorbeeld niet iedereen het erover eens dat erfgoed dat herinnert aan pijnlijke geschiedenis ook de eer mag hebben ‘Werelderfgoed’ te zijn. Erfgoed is in die opvatting dus iets moois en laat vooral de positieve daden van de mensheid zien. Of dit verschil met de verschillende nationaliteiten te maken heeft, weet ik niet.

Europese studenten verenigt u
De Italiaanse Sara Sabatini vertelt over de European Students’ Association for Cultural Heritage (ESACH) dat geïnspireerd door het Europees Erfgoedjaar is opgezet om jongeren te betrekken bij het debat. Momenteel zijn universiteiten uit acht landen aangesloten, waar Nederland nog niet bij zit. Liefhebbers?

Van klokkenluiden in Spanje tot tuinen in Roemenië
Het programma op de laatste dag toont wederom jongeren die zich vanuit hun eigen interesse inzetten voor erfgoed. De Spaanse Eliseo Martínez Roig is al vijftien jaar klokkenluider. Hij wil onderzoek doen naar de Europese verschillen in het vak en in kaart brengen hoeveel klokkenluiders er nog zijn. Hij doelt op een platform dat hen met elkaar verbindt. Alexandru Mexi zag historische tuinen en vegetatie in Roemenië verdwijnen en zet zich met een team vrijwilligers in om kinderen en lokale inwoners te betrekken bij dit groene erfgoed. Relevantie van het erfgoed voor de wereld van nu is sleutelwoord om het levend te houden, en daar is soms wat actieve bemiddeling bij nodig.

De jongeren laten zich niet achter het behang plakken
Op de laatste dag, vóór het grote Europese beleidsdebat op vrijdag, mogen we onze conclusies en actiepunten op een rol behang samenvatten. De belangrijkste punten zijn samengevoegd in dit filmpje dat op het congres is getoond, samen met de behangrol.

Volgende youth summit?
We sluiten de dag af in Museumsdorf Düppel waar een deel van de jongeren, doorrookt van het kampvuur, en onze zelfgemaakte vuurtjes, na muziek van Slobodan Bogdanovic en Bojana Markovic en een gezamenlijke maaltijd, afscheid nemen. Het voornemen: volgend jaar weer, op een andere locatie (het gerucht klinkt… Belgrado of Boekarest). Voor meer achtergrondinformatie vanuit één van de organisatoren van het jongerenprogramma, Francisca Priem, klik hier.

European Policy Debate
Op deze laatste dag van het grote-mensen-beleidsdebat van o.a. Europa Nostra, presenteert een aparte delegatie jongeren de conclusies. Een frisse, korte bijdrage aan een programma dat verder bestaat uit bekleders van hoge functies die het belang uitspreken van cultureel erfgoed voor Europa. Ook de president van Duitsland is aanwezig. Europees erfgoed moet ons verbinden, “juist nu”, klinkt het, want Europa heeft het niet makkelijk. Je voelt de behoefte aan die positieve lading van erfgoed. Erfgoed dat als lijm Europeanen verbindt, waar we trots op kunnen zijn. Erfgoed dat vooral mooi is, iets zegt over het mens-zijn, begrip voor de ander vergroot, eenheid door verscheidenheid en al dat. Ook presenteerde Europa Nostra de Berlin Call to Action ‘Cultural Heritage for the Future of Europe’. In de daaropvolgende feestelijke European Heritage Awards Ceremony worden verschillende projecten, soms grensoverstijgend, die daar actief invulling aan geven in het zonnetje gezet.


‘We don’t need another hero’
De dag na het beleidsdebat bezoek ik op eigen houtje de Berlin Biennale met mijn vriendin Sofia, die momenteel werkt aan de educatieve programma’s van het Humboldt Forum, dat een voornamelijk koloniale, en dus omstreden collectie bezit. De Biennale heeft de titel ‘We don’t need another hero’. De kunstwerken, gecureerd door Gabi Ngcobo en haar team van curatoren, vertellen een ander Europees verhaal (“We are all postcolonial”). Tussen één van de installaties van Tony Cokes, stormt opeens een groepje jongens binnen via de nooduitgang van de kelderruimte. Is dit onderdeel van het kunstwerk? Zichtbaar wat ongemakkelijk in deze ruimte, die grenst aan de plek waar ze vast vaker rondhangen, eigenen ze zich deze toch maar toe. Weglopen kan nu niet meer. Ze dansen, rennen, kijken op hun telefoon terwijl ze onbewust een scherm blokkeren voor bezoekers, en bekijken her en der een werk. Tot ergernis van sommige bezoekers en de medewerker, die ze zonder geweld probeert weg te jagen. Ze hebben geen toegangskaartje, maar voelen misschien toch dat deze ruimte ook van hen is. Ze pakken koptelefoons en luisteren naar de teksten uit Cokes’ installatie. Een grappig tafereel zo tussen de politieke boodschappen, waaronder eentje over burgergehoorzaamheid en waar deze toe kan leiden. Iets tijdloos is misschien wel de ongehoorzaamheid van de jeugd, en het eeuwenoude gemopper op de jeugd van tegenwoordig.